شعار هفته سلامت غلبه بر دیابت

بیماری دیابت

ديابت شایعترین بیماری متابولیک است. اين بيماري انواع مختلفي دارد، ولي به‌طورعمده به دو گروه کلی: ديابت نوع 1 و  ديابت نوع 2 تقسيم‌مي‌شود. بيش از 90% بيماران مبتلا به ديابت نوع 2 هستند و حدود 10% از ديابت نوع 1 رنج‌مي‌برند. بيشتر افراد مبتلا به ديابت نوع 2 بزرگسال و چاق هستند،. متاسفانه امروزه با شیوع روز افزون کم تحرکی و چاقی در کودکان و نوجوانان شاهد بروز دیابت نوع 2 در سنین پایین تر هستیم.

علائم و نشانه‌هاي ديابت نوع2

مهم ترین علامت دیابت نوع 2 بی علامتی است.

بدلیل افزایش تدریجی قند خون در این گروه از بیماران اغلب علامتي وجودندارد و يا غيراختصاصي است. برخي از اين علائم عبارتند از:

1.         احساس خستگي و بي‌حوصلگي،

2.        گرسنگي،

3.       تشنگي،

4.        احساس سوزش در انگشتان دست و پا،

5.        كاهش وزن،

6.        ادرار شبانه،

7.       اختلال در بينايي،

8.       عفونت‌هاي مكرر،

9.        تأخير در بهبود زخم‌ها و بريدگي‌ها.

بعضي از علائم فوق ناشي از عوارض ديابت است و سال‌ها پس از ابتلا به ديابت ظاهرمي‌شود. گاهي اوقات، ابتدا عوارض ديابت مشاهده‌مي‌شوند و بعد به ابتلاي چندساله به ديابت پي‌برده ‌مي‌شود.

علل بروز ديابت

علت اصلي بيماري ديابت هنوز به‌طور كامل شناخته‌‌نشده، اما برخي از مهم‌ترين دلايل بروز بيماري ديابت به ‌شرح زير است:

نوع 1

1.         استعداد ژنتيكي(ارثي)،

2.        اختلال‌ها و بيماري سيستم ايمني بدن(سيستم ايمني بـدن بـه اشتباه عليه سلول‌هـاي سازنده‌ي انسولين موادي مي‌سـازد كه اين سلول‌ها را ازبين مي‌برد)،

3.       بعضي ويروس‌ها،

4.        فشارهاي عصبي يا استرس‌ها.

نوع 2

در افراد بزرگسال(بـا سن بيش از 30 سال) عواملي ازقبيل اضـافه‌وزن و چـاقي، كم‌تـحركي يا عدم فعاليت بدني(ورزش)، سابقه‌ي فاميلي و ارثي، چربي و فشارخون بالا مهم‌تـرين علل بروز ديابت نوع 2 است.

درمان ديابت

ديابت درمان قطعي ندارد، ولي قابل كنترل است. شايد در آينده علاج قطعي ديابت امكان‌پذير شود، اما درحال حاضر فقط مي‌توانيم با كنترل قند خون در محدوده‌ي طبيعي از بروز عوارض ديابت پيشگيري‌كنيم.

نوع 1

1.         رژيم غذايي و محدود‌كردن انرژي(كالري) دريافتي،

2.        فعاليت بدني و ورزش دائمي و منظم،

3.       تزريق انسولين،

4.        آموزش و پايش دائمي مقدار قند خون(خودمراقبتي).

نوع 2

1.         رژيم غذايي و محدودكردن انرژي(كالري) دريافتي،

2.        فعاليت بدني و ورزش دائمي و منظم،

3.       استفاده از داروهاي كاهنده‌ي قند خون،

4.        آموزش و پايش دائمي مقدار قند خون(خودمراقبتي).

عوارض زودرس و ديررس ديابت

كتواسيدوز، كماي هيپراسمولار و هيپوگليسمي را عـوارض زودرس ديـابت مي‌نامنـد. كتـواسيدوز در بيماران مبتلا بـه ديـابت نـوع 1 رخ‌مي‌دهـد و كماي هيپراسمولار در بيماران مبتلا بـه ديـابت نـوع 2 به‌وجود مي‌آيد و هيپوگليسمي در هر نوع ديابت ظاهرمي‌شود. اين عـوارض كه ممكن‌است به دفعات مكرر رخ‌دهند، تهديد‌كننده‌ي حيات هستند، اما درصورت درمان صحيح و سريع كاملاً بهبود‌مي‌يابند. اما عوارض ديـررس ديـابت كه اغلب چنـد سال پس از ابتلا بـه ديابت به‌وجـود مي‌آيند، متعدد بوده و درصورت عدم كنترل دقيق قند خون به ناتواني و زمين‌گيري منجرمي‌شوند.

عوارض ديررس ديابت تقريباً تمام دستگاه‌هاي بدن را درگير مي‌كنند و به دو گروه اصلي تقسيم‌مي‌شوند:

1.         بيماري‌هاي عروق خوني كوچك(عوارض ميكروواسكولار)،

2.        بيماري‌هاي عروق خوني بزرگ(عوارض ماكروواسكولار).

بيماري‌هاي درگيركننده‌ي عروق خوني كوچك يا عوارض ميكروواسكولار عبارتند از:

1.         بيماري‌هاي چشمي(رتينوپاتي)،

2.        بيماري‌هاي كليوي(نفروپاتي)،

3.       بيماري‌هاي دستگاه عصبي(نوروپاتي).

بيماري‌هـاي درگيركننده‌ي عـروق خوني بزرگ يـا عوارض ماكروواسكولار بـه‌طورعمـده عروق قلب(شريان‌هاي كرونر) و مغز را گـرفتارمي‌سازند و سبب سكته‌هاي قلبي و مغزي مي‌شوند.

يكي از عوارض ديررس مهم ديابت كه ناشي از درگيري توأم ميكرو و ماكروواسكولار است، پاي ديابتي ناميده‌مي‌شود. در اين بيماري ابتدا زخمي در انگشتان پا به‌وجود مي‌آيد، ولي به‌علت اختلال در خون‌رساني بهبودي حاصل نمي‌شود و زخم پيشرفت‌مي‌كند. درصورت عدم كنترل بيماري، عضو مبتلا دچار گانگرن(قانقاريا) شـده و براي جلوگيري از پيشرفت آن اندام مبتلا بايد قطع‌شود. مرحله‌ي اول بيماري يعني به‌وجود آمدن زخم، اغلب به‌دليل بي‌‌حسي و عدم درك درد، فشار، گرما يا سرما است كه ناشي از عوارض عصبي ديابت است. اما عدم بهبودي زخم به‌دليل اختلال در عروق و خون‌رساني عضو مبتلا است و بنابراين عوارض ميكرو و ماكروواسكولار هر دو در ايجاد پاي ديابتي نقش دارنـد.

عدم تشخيص و درمان به‌موقع عوارض ديابت درنهايت به نابينايي، نياز به دياليز يا پيوند كليه، قطع پا و سكته‌هاي قلبي و مغزي منجرمي‌شود.

تفاوت‌هاي ديابت نوع 1 و 2

همان‌گونه كه قبلاً اشاره‌شد بیش از 90% بيماران، مبتلا به ديـابت نوع 2 هستند. ديابت نوع 1 و 2 از بسياري جهات با يكديگر متفاوت هستند. مقدار قنـد خون در ديـابت نوع 2 بـه‌تدريج و طي ماه‌هـا و سال‌هـا بالا مي‌رود، بنابـراين شروع اين نوع بيماري علائم باليني خاصي ندارد و در برخي مواقع بـه‌دليل ديگري شناسايي مي‌شـود. مشكلاتي ازقبيل كتواسيدوز و هيپوگليسمي ناشي از مصرف انسولين نيز در اين نوع بيماري به‌ندرت ديده‌مي‌شود. كماي هيپراسمولار ناشي از افزايش درازمدت قند خون در مبتلايان به ديابت نوع 2 رخ‌مي‌دهد.

اگرچه عوارض ديررس ديابت در تمام انواع ديابت ديده‌مي‌شود، اما ترتيب ظهور و شدت آنها در ديابت نوع 1 و 2 متفاوت است. عوارض ديابت در مبتلايان به ديابت نوع 1 اغلب از چشم‌ها و كليه‌ها شـروع‌مي‌شود، درحـالي كه در ديابت نـوع 2 ابتدا عروق بزرگ درگيـر مي‌شـوند و بنابـراين بيماري‌هاي قلبي و سكته‌ها در ديابت نوع 2 شايع است.

چاقي و كم‌تحركي در ابتلا بـه ديابت نـوع 2 نقش اسـاسي دارد، همچنين زمينه‌ي ارثـي در ديابت نوع 2 نقش مهم‌تري دارد.

روش درمان ديابت نوع 1 استفاده از انسولين است كه بـه‌صورت زيرجلدي تزريق‌مي‌شود. رعايت رژيم غذايي مناسب و انجام فعاليت بدني منظم نياز به انسـولين را كم مي‌كند. در ديابت نوع 2 رژيم غذايي و انجام فعاليت‌هـاي ورزشي مستمر يكي از اصول درمان است و درصورت عدم كنترل قند خون، استفاده از داروهاي كـاهنده‌ي قند خون توصيه‌مي‌شـود. بـرخي از مبتلايان به ديابت نوع 2 نيازمند تـزريق انسـولين هستند.

چه كساني درمعرض خطر ابتلا به ديابت هستند؟

تمام زنان و مردان بالاي 30 سال كه حداقل يكي از مشخصات زيـر را داشته‌باشند درمعرض خطر ابتلا به ديابت هستند:

1.         افرادي كه اضافه‌وزن دارند و يا چاق هستند(BMI بیش از 25).

2.        افرادي كه پدر، مادر، خواهر و يا برادر آنها سابقه‌ي ابتلا به ديابت دارند.

3.       افرادي كه فشار خونماكزيمم(يا حداكثر) مساوي يا بيشتر ازmmHg 140 و فشار خون مينيمم(ياحداقل) مساوي يا بيشتر از mmHg 90 دارند(mmHg ≥ ).

4.        زناني كه سابقه‌ي دو بار يا بيشتر سقط خودبه‌خودي(بدون علت مشخص) و يا سابقه‌ي مرده‌زايي و يا سابقه‌ي به‌دنيا آوردن نوزاد با وزن بيش از kg 4 دارند.

5.        زناني كه در يكي از بارداري‌هاي قبلي خود سابقه‌ي ديابت بارداري دارند.

6.        زنان باردار(در هر گروه سني).

7.       افرادی که میزان کلسترول یا تریگلیسرید خون بالا دارند.

آموزش‌هاي لازم براي افراد مبتلا به ديابت :

در ابتدا، بيمار بايد بداند كه كنترل دقيق قند خون چه اهميتي دارد و در هر بار مـلاقات نكته‌هاي زير را به او آموزش‌داده‌مي‌شود:

1.         كنترل وزن،

2.        برنامه‌ي غذايي،

3.       ورزش و فعاليت‌هاي بدني،

4.        مراقبت از پا،

5.        ترك مصرف دخانيات،

6.        نحوه‌ي مصرف و تزريق انسولين،

7.       نكته‌هايي كه فرد مبتلا به ديابت در هنگام ابتلا به ساير بيماري‌ها بايد رعايت‌كند.

1.  كنترل وزن

از هر10 نفر مبتلا به ديابت نوع 2 معمولاً 8 نفر آنها چاق هستند و نياز بهكاهش وزن دارند. بنابراين، فرد مبتلا به ديابت بايـد هميشه وزن خـود را در حـد طبيعي نگه‌دارد. براي تعيين وزن استـاندارد از نمودار نمايه تـوده‌ي بدني استفاده‌مي‌‌شود.

طبقه‌بندي نمايه توده‌ي بدني

كمتر از 20 = كمبود وزن(لاغر)

9/24 – 20 = وزن طبيعي

9/29 – 25 = اضافه‌وزن

9/34 – 30 = چاقي متوسط(چاقي درجه يك)

9/39 – 35 = چاقي شديد(چاقي درجه دو)

40 به بالا  = چاقي خيلي شديد(چاقي درجه سه)

2.  برنامه‌ي غذايي

بايد به افراد مبتلا بـه ديابت درباره‌ي برنـامه‌ي غذايي به‌طور دقيق آموزش‌داد. نكته‌هايي كـه بايد در برنامه‌ي غذايي اين بيماران رعايت‌شود عبارتند از:

 –        تعداد وعده‌هـاي غذا را افزايش‌داده و در هـر وعده، مقدار غـذاي مصرفي را متناسب با فعاليت بيمار كاهش‌دهند.

 –        افراد مبتلا به ديـابت به‌خصوص بيماران لاغر و بيماراني كه قرص مصرف‌مي‌كنند و يا انسولين تزريق‌مي‌نمايند، هرگز نبايد يكي از وعده‌هاي اصلي غذاي خود را حذف‌كنند.

 –        از ميوه‌هاي غيرشيرين و سبزي‌ها در وعده‌هاي غذايي به مقدار زياد استفاده‌كنند.

 –        مصرف ميوه‌هـاي شيرين مـانند انگور، خربزه، خرمـا، تـوت و همچنين خشكبار شيـرين مـانند   توت خشك، كشمش،‌ قيسي را در برنامه‌ي غذايي خود محدودكنند.

 –        از حبوبات در برنامه‌ي غذايي روزانه بيشتر مصرف‌كنند.

 –        نان سبوس‌دار مصرف‌كنند.

 –        قند و شكر و انواع شيريني مانند آب‌نبات، شكلات، شيريني، گز، سوهان و امثال آن را مصرف‌نكنند.

 –        از مواد نشاسته‌اي مـانند نان، برنج، سيب‌زميني، گندم، جـو و ماكاروني به ميـزاني كه موجب افزايش وزن نشود مصرف‌نماينـد.

 –        مصرف چربي‌ها را كاهش‌دهند و به اين منظوراز سـرخ‌كردن غـذا خودداري و آن را به‌صورت آب‌پـز و كبابي تهيه‌كنند. از گوشت‌هـاي كم‌چربي استفاده‌كنند و قبل از پخت، چربي گوشت و پوست مرغ را جداكنند. از شير و مـاست كم‌چربي استفاده‌كرده، براي اين كار شير را جوشـانده و پس از سردشـدن چـربي آن را جداكنند. مصرف تخم‌مـرغ را محدودكـرده و از گوشت‌هـاي احشايي مانند جگر، مغز، قلوه و كله‌پاچه كمتر مصرف‌كنند. به جـاي خامه، كره و روغن‌هـاي جامد از روغن مـايع و زيتون استفاده‌كنند.

توجه: بعضي از افراد مبتلا به ديابت مي‌توانند با نظر پزشك معالج خود روزه بگيرند.

3.  ورزش و فعاليت‌هاي بدني

ورزش باعث كارايي بيشتر، كاهش وزن، احساس نشاط و تندرستي مي‌شود. افزايش فعاليت‌هاي بدني در كنترل بيماري قند بسيار اهميت دارد. ورزش و فعاليت‌هاي بدني بايد متناسب با شرايط و وضعيت سلامت شخص باشد و بـه‌طور منظم و مستمر انجام‌گيـرد. زمـان ورزش بهتـر است عصر باشـد. اين بيماران مي‌توانند ورزش‌هـاي سبك مثل نـرمش و پيـاده‌روي انجام‌دهنـد. به‌هر حـال دربـاره‌ي نوع ورزش مي‌توانند با پزشك مركز بهداشتي‌درماني مشورت‌كنند.

4.  مراقبت از پا

مراقبت از پاي فرد مبتلا به ديابت بسيار اهميت دارد. ممكن‌است دو عارضه براي آنها پيش‌آيد:

 –        بي‌حسي و كرختي پا،

 –        عفونت و دير بهبوديافتن زخم و جراحت‌هاي پا.

بنابراين رعايت نكته‌هاي ذيل در حفظ بهداشت پاي افراد مبتلا به ديابت بسيار مهم است:

 –        هر روز پاهاي خود را با آب ولرم و صابون بشويند و بين انگشتان خود را با حوله‌ي نرم خشك‌كنند.

 –     ناخن‌هاي پا را كوتاه نگه‌دارند. نـاخن را مستقيم گرفته گوشه‌هاي آن را نگيرند و در ضمن ناخن نبايد از ته گرفته‌شود. درصورتي‌ كه ديد بيمار مشكل داشته‌باشد، شخص ديگري ناخن‌هاي او را بگيرد.

 –        جوراب خود را روزانه عوض‌كرده و از جوراب نخي و ضخيم استفاده‌كنند.

 –        از كفش راحت، پاشنه كوتاه و پنجه پهن استفاده‌كنند.

 –        در خـانه از كفش راحتي و دمپـايي استفاده‌كنند و براي جلوگيـري از جـراحت‌هاي احتمالي پا، با پاي برهنه در منزل راه ‌نرونـد.

 –     پاهاي خود را روزانه ازنظر وجود قرمزي، تورم، تغيير رنگ، زخم، ترك‌خوردگي و ترشح اطراف ناخن بررسي‌كنند، و براي اين منظور و مشاهده‌ي كف پا مي‌توانند از آينه استفاده‌نمايند.

 –        از نزديك‌كردن پاي خود به آتش، بخاري، شوفاژ و هر وسيله‌ي گرمايي ديگر خودداري‌كنند.

5.  ترك مصرف دخانيات

افراد مبتلا به ديابت كه هر نوع دخانيات(سيگار، پيپ، چپق، قليان و جويدن توتون) مصرف‌مي‌كنند، بايد براي ترك تشويق‌شوند.

6. نكته‌هايي كه فرد مبتلا به ديابت در هنگام ابتلا به ساير بيماري‌ها بايد رعايت‌كند

در مـواردي كه شخص مبتلا به ديابت به بيماري‌هـايي ازقبيل سرمـاخوردگي، تب، اسهال و استفراغ    مبتلا‌شود، بايد اقدام‌هـاي ذيل را انجام‌دهد:

 –        درصورت تزريق انسولين نبايد مصرف آن را قطع‌كند.

 –        اگر قادر به خوردن غذاهاي سفت نيست، بهتر است از غذاهاي مايع مانند سوپ، آش، مايعات غيرشيرين، آب ميوه و يا شير استفاده‌نمايد.

 –        بايد در زمان بيداري به اندازه‌ي كافي استراحت‌كند.

 –        درصورت ابتلا به عوارض شديد، مانند اسهال و استفراغ شديد حتماً به پزشك مراجعه‌كند.